Leiderschap tonen wanneer iemand over de schreef gaat
10 augustus 2026 – Fanny Matheusen
Iedereen die groepen begeleidt, kent het wel. Iemand maakt een seksistische opmerking. Een deelnemer lacht een ander uit. Er wordt een stereotype uitgesproken dat zichtbaar iets doet met de groep. Of iemand reageert zo fel dat de spanning in de ruimte meteen voelbaar wordt. Op zo’n moment gebeurt er veel tegelijk. Je wil de veiligheid in de groep bewaken. Je wil het gedrag niet zomaar laten passeren. Maar je wil de persoon ook niet publiekelijk afvallen of beschamen.
Hoe grijp je dan in? En hoe maak je van zo’n ongemakkelijk moment niet alleen een grens, maar ook een leermoment voor de hele groep?
Wat doe je als begeleider?
Je wil een veilige leeromgeving creëren voor de mensen met wie je werkt, dus je kan het niet zomaar laten passeren. Maar je wil het ook niet iets laten worden tussen jou en die ene persoon.
Je gaat er daarom best op in door te benoemen wat er gebeurt, in de vorm van wat we in deep democracy een weerbericht noemen: je zegt wat er gebeurt, wat je waarneemt.
Vervolgens ga je erover praten, niet als een interpersoonlijk conflict, maar als een polariteit. Er is ongepast gedrag én er is getriggerd worden door dat gedrag. Als je die twee polen kan benoemen, kan je vervolgens vragen wie die in zichzelf herkent. Misschien niet hier en nu, maar wel als menselijke ervaringen die allebei bestaan en die we allemaal in ons hebben.
Als begeleider kan je daarin voorgaan door te benoemen hoe jij die polen in jezelf ervaart. Op een authentieke manier. Niet door er iets bij te verzinnen, maar door te ownen dat ook jou het kan overkomen om iets ongepast te zeggen of om getriggerd te geraken. Daarmee normaliseer je het niet, maar humaniseer je het.
Je gaat dus niet in op die ene persoon, maar behandelt het gebeuren als een groepsissue. Je brengt de polariteit binnen: beide kanten moeten er kunnen zijn.
Dit is een heel andere benadering.
Zeg ik daarmee dat je als begeleider niet soms een grens moet trekken of bepaald gedrag heel helder moet afwijzen? Zeker. Maar als het iets is wat in een ruimere groep speelt en misschien al eerder speelde, dan ben je beter af met een diepgaande aanpak van die dynamiek.
In deep democracy hebben we daar heel wat tools voor, gaande van innerlijk werk rond die polen tot een debat met pijlen gooien. Het vraagt wel methodische skills om dat goed te begeleiden. En in sommige gevallen, als het echt vastgelopen is of wanneer je in een leidersrol zit en niet in een begeleidersrol, en je team aangeeft dat jij te betrokken bent, kan externe facilitatie zeker een uitweg bieden.
Waar kijk je best voor uit?
- Verlies jezelf er niet in.
- Maak het niet groter dan nodig.
- Belast een groep niet met iets dat eigenlijk geen groepsdynamisch thema is. Die check moet je altijd maken.
- Behandel je het als een team- of groepsthema, check dan ook of de persoon of personen die het meest betrokken zijn daar klaar voor zijn.
Enkele tips
- Heb je niet genoeg tijd? Stop dan bij het weerbericht, maar maak wel een duidelijke afspraak over wanneer je het verder opneemt.
- Hou het gesprek heel gestructureerd. Het zal sowieso oncomfortabel zijn, maar een duidelijke procedure biedt een basis van veiligheid.
- Doe je een debat, zorg er dan voor dat wat je zegt aan de ene kant evenveel gewicht krijgt als wat je zegt aan de andere kant. Zo maak je duidelijk dat jij beide kanten kent en kan begeleiden.
- Besteed voldoende tijd aan de afronding, zodat losse eindjes het vuur niet opnieuw kunnen doen oplaaien. Doe dus een grondige uitcheck.
Twee voorbeelden uit mijn eigen praktijk
Soms moest ik als begeleider diep in mezelf graven om een groepsproces te kunnen dragen, zodat de groep eruit kon leren.
Voorbeeld 1:
Dit speelde zich af in een team waar een sterke polariteit leefde rond mannen en vrouwen en hoe zij zich soms zo vreselijk gedragen.
Als begeleider ben ik zelf ook belichaamd. In mijn vrouwelijke presentie moest ik aan de kant van de mannen ook kunnen zeggen wat ik zo vreselijk vond aan het gedrag van vrouwen op de werkvloer.
Voorbeeld 2:
Tijdens een gesprek over bomaanslagen met leerlingen uit het secundair onderwijs roept iemand uit: ‘Het zijn allemaal moordenaars.’ Waarop een andere leerling zegt dat net de andere partij in het conflict de moordenaars zijn.
Als ik die escalatie wil bedwingen en niet in een welles-nietesspel wil belanden rond zo’n beladen woord en thema, dan heb ik meteen in te grijpen.
Ik legde het gesprek stil en stelde de vraag: ‘Wie is hier zelf ook een moordenaar?’ Vervolgens gaf ik als eerste zelf antwoord, waarbij ik even diep in mezelf moest gaan graven.
En daar gaat het over in facilitatiewerk. Present zijn bij alle polen in een gesprek is geen kille neutraliteit. Het vraagt juist oprechte compassie. We zijn allemaal mensen, en dit is des mensen, hoe vreselijk ook.
Je kan een debat niet alleen met woorden voeren, maar het ook verdiepen door met metaforen te werken, door af te dalen naar de gevoelslagen of door stil te staan bij de lichamelijke gewaarwordingen. Dat alles maakt het mogelijk om soms voorbij onze eerste copingmechanismen te komen, die ons weghouden van de pijn, maar ook van bewustzijn.
Wil je hier meer over leren?
In onze Masterclass Conflict en Polarisatie, van spanning naar herstel leer je hoe je als begeleider of leider moeilijke gesprekken niet uit de weg gaat, maar net gebruikt om meer bewustzijn, verbinding en duurzame verandering in een groep mogelijk te maken. Je maakt kennis met de deep democracy-methodieken die helpen om spanningen en polarisatie op een veilige en gestructureerde manier te begeleiden.